Rối loạn cảm xúc là gì? Khi cảm xúc không còn hoạt động theo cách bình thường

Cảm xúc thất thường không có nghĩa là bạn đang "điên". Nhưng khi nó kéo dài và ảnh hưởng đến cuộc sống, đó là lúc cần hiểu rõ hơn về rối loạn cảm xúc.

Có những ngày cảm xúc của bạn dao động mạnh mẽ và khó hiểu đến mức bản thân cũng không theo kịp. Vui bất ngờ rồi lại buồn không rõ lý do. Tức giận dữ dội với những điều nhỏ nhặt. Hoặc ngược lại - tê liệt hoàn toàn, không cảm thấy gì dù đang ở giữa tình huống đáng lẽ phải có cảm xúc mạnh mẽ.

Khi những điều này xảy ra đủ thường xuyên và đủ mức độ để ảnh hưởng đến sinh hoạt và các mối quan hệ, đó có thể là dấu hiệu của rối loạn cảm xúc - một nhóm tình trạng cần được hiểu đúng và tiếp cận phù hợp.

2. Rối loạn cảm xúc là gì?

Rối loạn cảm xúc là thuật ngữ chỉ một nhóm các tình trạng tâm lý trong đó khả năng trải nghiệm, điều tiết và biểu đạt cảm xúc của người trải qua bị ảnh hưởng theo những cách vượt ra ngoài mức độ bình thường và gây ra sự suy giảm đáng kể trong chất lượng cuộc sống.

Định nghĩa này bao gồm hai yếu tố quan trọng cần lưu ý. Thứ nhất là "vượt ra ngoài mức độ bình thường" - mọi người đều có những ngày cảm xúc lên xuống thất thường, điều đó là bình thường. Rối loạn cảm xúc được phân biệt bởi cường độ, tần suất và mức độ dai dẳng vượt xa những biến động cảm xúc thông thường. Thứ hai là "gây ra sự suy giảm đáng kể" - tức là ảnh hưởng rõ ràng và đo lường được đến khả năng làm việc, học tập, duy trì các mối quan hệ và chăm sóc bản thân.

3. Các dạng rối loạn cảm xúc phổ biến

a. Rối loạn lo âu

Rối loạn lo âu là nhóm rối loạn cảm xúc phổ biến nhất, trong đó lo âu và sợ hãi xuất hiện với cường độ và tần suất không tương xứng với tình huống thực tế, gây ra sự đau khổ đáng kể và ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày.

Người trải qua rối loạn lo âu thường mô tả cảm giác lo lắng bồn chồn gần như liên tục, khó kiểm soát và khó tắt đi dù biết rằng lo lắng đó không hoàn toàn có cơ sở. Các triệu chứng thể chất đi kèm thường bao gồm tim đập nhanh, khó thở, căng cơ, đổ mồ hôi và mất ngủ.

b. Rối loạn trầm cảm

Đây là nhóm bao gồm trầm cảm điển hình và các biến thể của nó. Đặc điểm cốt lõi là sự suy giảm dai dẳng trong tâm trạng, mất hứng thú và năng lượng, kèm theo nhiều triệu chứng thể chất và nhận thức khác nhau.

c. Rối loạn lưỡng cực

Rối loạn lưỡng cực - trước đây còn được gọi là hưng trầm cảm - đặc trưng bởi sự xen kẽ giữa các giai đoạn hưng phấn bất thường (hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ) và các giai đoạn trầm cảm. Trong giai đoạn hưng cảm, người trải qua có thể cảm thấy tràn đầy năng lượng, cần ít ngủ, suy nghĩ dồn dập và có những hành vi bốc đồng. Trong giai đoạn trầm cảm, họ rơi vào trạng thái đặc trưng của trầm cảm điển hình.

d. Rối loạn cảm xúc thất thường

Đây là trạng thái trong đó cảm xúc thất thường xảy ra đột ngột, thay đổi nhanh chóng và có vẻ không tương xứng với tình huống. Người trải qua có thể chuyển từ vui sang buồn, từ bình tĩnh sang tức giận trong khoảng thời gian rất ngắn và khó kiểm soát.

4. Dấu hiệu rối loạn cảm xúc cần chú ý

Không phải mọi biến động cảm xúc đều là rối loạn cảm xúc. Dưới đây là những dấu hiệu rối loạn cảm xúc đáng được chú ý và thảo luận với chuyên gia.

• Cảm xúc dao động mạnh, nhanh và không rõ nguyên nhân, xảy ra thường xuyên trong thời gian dài.

• Khó kiểm soát phản ứng cảm xúc dù đã cố gắng - cảm giác như cảm xúc đang kiểm soát mình thay vì ngược lại.

• Cảm xúc gây ra hành vi làm tổn thương bản thân hoặc người khác.

• Không thể cảm nhận cảm xúc dù đang ở trong tình huống đáng lẽ phải có cảm xúc - tê liệt cảm xúc kéo dài.

• Cảm xúc ảnh hưởng rõ ràng đến khả năng làm việc, duy trì mối quan hệ hoặc chăm sóc bản thân trong thời gian dài.

5. Rối loạn cảm xúc đến từ đâu?

Rối loạn cảm xúc thường là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa nhiều yếu tố khác nhau.

Về mặt sinh học, cấu trúc và hoạt động của não bộ, đặc biệt là các hệ thống liên quan đến điều tiết cảm xúc, đóng vai trò quan trọng. Yếu tố di truyền cũng góp phần - một số người có xu hướng sinh học cao hơn trong việc trải qua các vấn đề về điều tiết cảm xúc.

Về mặt tâm lý và trải nghiệm, sang chấn tâm lý chưa được xử lý - đặc biệt là sang chấn xảy ra trong giai đoạn thơ ấu khi não bộ đang phát triển - là một trong những yếu tố góp phần quan trọng nhất vào nhiều dạng rối loạn cảm xúc.

6. Rối loạn cảm xúc có điều trị được không?

Câu trả lời rõ ràng là có - với điều kiện được tiếp cận đúng phương pháp và có sự kiên nhẫn trong quá trình điều trị.

Liệu pháp tâm lý - đặc biệt là liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) và liệu pháp biện chứng hành vi (DBT) - đã được chứng minh hiệu quả với nhiều dạng rối loạn cảm xúc khác nhau. Trong một số trường hợp, thuốc hỗ trợ có thể được sử dụng song song theo chỉ định của bác sĩ tâm thần.

Các công cụ tự hỗ trợ như viết chữa lành, thiền định và các kỹ thuật điều tiết cảm xúc cũng đóng vai trò hữu ích trong việc hỗ trợ quá trình điều trị và phục hồi - đặc biệt khi được sử dụng song song với sự hỗ trợ chuyên nghiệp.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về viết chữa lành như một công cụ hỗ trợ, có thể đọc: Viết chữa lành là gì và tại sao nó hiệu quả.

Nhận ra mình đang trải qua rối loạn cảm xúc không phải là thất bại. Đó là thông tin quan trọng giúp bạn tìm đúng hướng hỗ trợ.